Bir kişi hakkında soruşturma başlatıldığı andan yargılamanın sonuna kadar, kanun tarafından güvence altına alınan bir dizi temel hak bulunur. Bu hakların bilinmesi, sürecin adil ve hukuka uygun ilerlemesi açısından kritik önem taşır.
Gözaltı ve ifade aşamasındaki haklar
CMK m. 90-91 uyarınca gözaltı süresi, yakalama anından itibaren 24 saati geçemez; buna en fazla 12 saat yol süresi eklenebilir. Toplu işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle savcı bu süreyi her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün daha uzatabilir — bu hâlde toplam gözaltı süresi 4 günü geçemez. CMK m. 147 uyarınca şüpheliye tanınan haklar:
- Susma hakkı: Şüpheli, kendisi aleyhine ifade vermek zorunda değildir; yalnızca lehine olan hususları söyleyebilir.
- Müdafi (avukat) yardımından yararlanma hakkı: İfade alınmadan önce bir avukatla görüşme talep edilebilir; mali imkânı yoksa baro tarafından ücretsiz müdafi görevlendirilir.
- Kendisine yüklenen suçun ve haklarının bildirilmesi zorunludur.
- Yakınlarına haber verilmesini isteme hakkı (CMK m. 95).
Gözaltı süresinin aşılması veya bu hakların ihlal edilmesi hâlinde, CMK m. 141 uyarınca Devlet aleyhine maddi-manevi tazminat talep edilebilir.
Soruşturma aşamasında müdafi rolü
Müdafi, soruşturma dosyasını inceleme, ifade sırasında hazır bulunma ve şüpheli lehine delil toplanmasını talep etme yetkisine sahiptir. Bu aşamada yapılan usul hataları, ilerleyen yargılama sürecinde önemli sonuçlar doğurabilir; bu nedenle sürecin başından itibaren hukuki destek almak büyük önem taşır.
Kovuşturma (yargılama) aşamasındaki haklar
- Adil yargılanma hakkı ve masumiyet karinesi: Aksi kesin hükümle sabit oluncaya kadar herkes suçsuz kabul edilir.
- Delillere itiraz etme, tanık dinletme ve savunma yapma hakkı.
- Karara karşı istinaf ve temyiz yollarına başvurma hakkı.
Mağdur ve müşteki açısından süreç
Ceza yargılaması yalnızca şüpheli ve sanığı değil, suçtan zarar gören mağdur ve müştekiyi de ilgilendirir. Mağdur, sürece katılma, bilgi alma ve gerektiğinde kendi avukatıyla davaya katılma hakkına sahiptir.